Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova, Banco.az
Son illərdə süni intellekt dünya iqtisadiyyatının inkişafına təsir göstərən əsas texnologiyalardan birinə çevrilib. Bu texnologiya insanların işini asanlaşdırır, müəssisələrin fəaliyyətini sürətləndirir və yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Süni intellektdən sənayedə, bank sektorunda, kənd təsərrüfatında, təhsildə və ticarətdə istifadə olunur.
Süni intellektin iqtisadi əhəmiyyəti beynəlxalq tədqiqatlarda da öz əksini tapır. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 2024-cü il araşdırmasına görə, süni intellekt növbəti on il ərzində əmək məhsuldarlığının illik artımına 0,4–0,9 faiz bəndi əlavə töhfə verə bilər.
Azərbaycanda da süni intellektin inkişafına diqqət artır. 2025-ci ildə ölkədə bu sahə üzrə dövlət strategiyasının qəbul edilməsi süni intellektin gələcək inkişafı üçün mühüm addım olub. Buna görə də texnologiyanın dünya iqtisadiyyatına təsirini və Azərbaycanda yaratdığı imkanları araşdırmaq vacibdir.
Süni intellektin dünya iqtisadiyyatına təsiri
Süni intellekt iqtisadiyyatda əsasən məhsuldarlığın artırılması, xərclərin azaldılması və iş proseslərinin sürətləndirilməsi ilə əhəmiyyət qazanır. OECD-nin 2024-cü il tədqiqatında süni intellektin gələcək on ildə ümumi amil məhsuldarlığının illik artımına 0,25–0,6 faiz bəndi, əmək məhsuldarlığının artımına isə 0,4–0,9 faiz bəndi əlavə töhfə verə biləcəyi qiymətləndirilib.
Bu rəqəmlər göstərir ki, süni intellekt düzgün tətbiq edildikdə iqtisadi inkişafı sürətləndirə bilər. Məsələn, müəssisələr məlumatların təhlilinə daha az vaxt sərf edə, istehsal proseslərini yaxşılaşdıra və xərclərini azalda bilərlər.
Bununla yanaşı, texnologiyanın iqtisadi təsiri bütün ölkələrdə eyni olmayacaq. İnternet infrastrukturu, mütəxəssislərin hazırlığı və müəssisələrin maliyyə imkanları bu prosesə təsir göstərir.
Süni intellektin iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində rolu
Süni intellekt sənaye müəssisələrində avadanlıqların işinə nəzarət etmək, banklarda şübhəli əməliyyatları müəyyənləşdirmək, kənd təsərrüfatında suvarmanı planlaşdırmaq və ticarətdə müştəri tələbatını təhlil etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, bir müəssisə süni intellekt vasitəsilə avadanlıqların nasazlıq ehtimalını əvvəlcədən müəyyən edə bilər. Bu, istehsalın dayanması riskini və təmir xərclərini azalda bilər.
Kənd təsərrüfatında isə hava şəraitinin təhlili fermerlərə əkin və suvarma işlərini daha düzgün planlaşdırmağa kömək edir.
Bu texnologiyaların iqtisadi faydası yalnız işlərin sürətlənməsi ilə ölçülmür. Onlar resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə, məhsul itkilərini azaltmağa və xidmətlərin keyfiyyətini yüksəltməyə də kömək edə bilər.
Süni intellektin Azərbaycanda inkişafı
Süni intellektin Azərbaycanda inkişafını konkret bir tarixlə əlaqələndirmək düzgün deyil. Bu proses informasiya texnologiyalarının yayılması, elektron xidmətlərin inkişafı və rəqəmsal sistemlərin tətbiqi ilə mərhələli şəkildə formalaşıb.
2022-ci ilin sonlarından etibarən ChatGPT kimi generativ süni intellekt vasitələrinin dünyada geniş yayılması bu texnologiyaya marağı daha da artırıb. Azərbaycanda da süni intellektdən təhsil, biznes, tərcümə və müxtəlif gündəlik işlərdə istifadə olunur.
Ölkədə mühüm addımlardan biri 19 mart 2025-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası”nın təsdiq edilməsi olub.
Strategiya süni intellektin inkişafını dəstəkləmək, bu sahədə mütəxəssislər hazırlamaq və yeni texnologiyaların tətbiqini genişləndirmək məqsədi daşıyır.
Lakin strategiyanın qəbul edilməsi texnologiyanın iqtisadiyyatda nə qədər geniş yayıldığını göstərmir. Bunun üçün müəssisələrin süni intellektdən istifadə səviyyəsi, texnologiyaya yatırılan vəsaitlər və əldə edilən iqtisadi nəticələr haqqında statistik məlumatlar lazımdır.
Süni intellektin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri
Azərbaycan üçün süni intellektin əsas üstünlüklərindən biri iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində səmərəliliyi artırmaq imkanlarıdır.
Neft-qaz sektorunda süni intellekt avadanlıqların vəziyyətini izləmək və istehsal proseslərini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə oluna bilər. Kənd təsərrüfatında su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etməyə, ticarətdə isə satışları və müştəri tələbatını təhlil etməyə kömək edə bilər.
Süni intellekt kiçik və orta sahibkarlıq üçün də faydalıdır. Sahibkarlar bu texnologiyadan reklam hazırlamaq, bazarı araşdırmaq və müştərilərə xidmət göstərmək üçün istifadə edə bilərlər.
Bununla belə, Azərbaycanın süni intellektdən əldə edə biləcəyi iqtisadi faydanı dəqiq müəyyənləşdirmək üçün yerli statistik araşdırmalar aparılmalıdır. Beynəlxalq proqnozları birbaşa Azərbaycanın iqtisadi nəticələri kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
Süni intellekt və əmək bazarı
Süni intellektin inkişafı iş yerlərinə və insanların məşğulluğuna da təsir göstərir. Bəzi tapşırıqların avtomatlaşdırılması müəyyən peşələrdə iş yükünü azalda bilər. Digər tərəfdən, texnologiya yeni iş sahələrinin və peşələrin yaranmasına kömək edə bilər.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2024-cü ildə dərc etdiyi təhlilə görə, dünyada məşğulluğun təxminən 40%-i süni intellektin təsirinə məruz qala bilər. İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda bu göstərici təxminən 60%, inkişaf etməkdə olan bazarlarda 40%, aşağı gəlirli ölkələrdə isə 26% səviyyəsində qiymətləndirilir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, süni intellektin təsirinə məruz qalmaq iş yerinin mütləq itirilməsi demək deyil. Bəzi işlər avtomatlaşdırıla, digərlərində isə süni intellekt insanların fəaliyyətini daha məhsuldar edə bilər.
Azərbaycan üçün bu dəyişikliklərə hazırlaşmaq vacibdir. Rəqəmsal bacarıqların artırılması, yeni peşələrin öyrənilməsi və işçilərin yenidən hazırlanması əmək bazarının gələcək inkişafına kömək edə bilər.
Süni intellekt iqtisadi imkanlarla yanaşı, müəyyən risklər də yaradır. Birinci problem bəzi işlərin avtomatlaşdırılması nəticəsində işçilərin yeni bacarıqlara ehtiyac duymasıdır. İkinci problem şəxsi və kommersiya məlumatlarının təhlükəsizliyidir. Üçüncü problem isə süni intellektin bəzən yanlış məlumat verməsi və səhv qərarlara səbəb ola bilməsidir.
Bundan başqa, bütün müəssisələrin bu texnologiyaya çıxış imkanları eyni deyil. Böyük şirkətlər süni intellektə daha çox vəsait ayıra bildiyi halda, kiçik müəssisələr maliyyə və texniki çətinliklərlə üzləşə bilərlər.
Bu problemlərin həlli üçün texnologiyadan düzgün istifadə qaydaları hazırlanmalı, insanların bilikləri artırılmalı və məlumatların qorunmasına diqqət yetirilməlidir.
Süni intellekt dünya iqtisadiyyatında məhsuldarlığın artırılması, xərclərin azaldılması və yeni iqtisadi imkanların yaradılması baxımından mühüm rol oynayır. Beynəlxalq tədqiqatlar onun gələcəkdə əmək məhsuldarlığına əhəmiyyətli töhfə verə biləcəyini göstərir.
Azərbaycanda süni intellektin inkişafı iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi üçün imkanlar yaradır. 2025–2028-ci illər üçün dövlət strategiyasının qəbul edilməsi bu sahənin inkişafında mühüm mərhələdir.
